ویل دورانت در <EM>داستان فلسفه</EM> روایتِ نیچه را با این جمله به پایان میرساند: «نیچه در سال 1900 درگذشت. بهندرت کسی چنین بهای سنگینی برای نبوغ پرداخته است.» و شاید این موجزترین و دقیقترین توصیف باشد، پُتکاندیشی که آتش و سایه را درهم کوبید و خود در <EM>انسانی، بس انسانی</EM> چنین نوشته بود که «من نیز همچون اودوسئوس به جهانِ زیرین رفتهام، و به کرات بدان باز خواهم گشت؛ و من برای سخنگفتن با مردگان فقط قوچ قربانی نکردهام، بلکه از خونِ خود نیز مضایقه نکردهام. زندگان مرا ببخشایند اگر گاهی بسان سایهای بر من پدیدار میشوند…» نیچه چنین میاندیشید که فقط پوستهی شکنندهی جنون است که ذهنِ بشر را قادر به رسیدن به انکشاف میکند. این بهایی بود که باید پرداخته میشد. جنون، آن «تیمارگرِ هراسانگیز»، نقاب و کُرنای الوهیت بود. افلاطون نیز گفته بود که بزرگترین نعمتها تنها در پرتو جنون در یونان ظاهر شده بودند. اما نیچه جلوتر رفت. تمام انسانهای برتر که کششِ مقاومتناپذیری به افکندنِ یوغِ اخلاقهای حاضر و آماده داشتهاند، اگر بهراستی مجنون نبودهاند، چارهای جز تظاهر به جنون نداشتهاند.