از منظر برخی، عشق بالاترین ارزش نزدِ انسانهاست؛ چیزی که همه در طلبش هستند و اساساً وجه تمایز انسان بودن است. از دوران کلاسیک تاکنون، شاعران بسیاری، از سافو، آن زنی که شاید نخستین و از بزرگترین شاعران غنایی باشد، گرفته تا شاعران زبانهای گوناگون، از جمله فارسی، عشق را به زبان خود تصویر کردهاند و از شور و حرارت و یأس و نومیدی و سوختن و برخاستن خویش گفتهاند. عشق در عین زیبایی، منشأ اضطراب فراوان نیز هست. لیک، بیش از هر چیز، چون غالباً احساس میکنیم که عشق را آنگونه که باید تجربه نمیکنیم، به این تردید مبتلا میشویم که آیا انسانی «سالم» هستیم یا نه.
جامعه در این زمینه، بیآنکه صراحتاً فرمانی صادر کند، بهشدت تجویزی است. به ما القا میکند که برای شایسته بودن، همه باید «عاشق» باشیم، آن هم به شیوهای بسیار مشخص: باید از حضور شریک خود پیوسته بهوجد بیاییم، پس از هر غیبت مشتاق دیدار باشیم، بخواهیم او را در آغوش بگیریم و الی آخر. به بیان دیگر، باید در تمام طول زندگی، متنِ از پیش نوشتهشدهای درباب شور عاشقانه را بهدقت اجرا کنیم.
این تصور، با اینکه فرضیهای بس زیباست، در عمل بهشدت توانفرساست. اگر بخواهیم عشق را چنین تعریف کنیم و مفهوم «سالم بودن» را نیز بر همین مبنا بسازیم، بیشترمان ناچار خواهیم شد با شرمندگی بسیار نزدِ خود معترف گردیم که چیز چندانی از عشق نمیدانیم و در نتیجه، آدمهای شایسته، عاقل یا حتی سالمی به حساب نمیآییم. انسان از عشق کیش و آیینی ساخته که بهشکلی بنیادین با بخش بزرگی از تجربهی واقعی از روابط بیگانه است.
از حدود سال ۱۷۵۰ به این سو، در دورهای بسیار متمایز از تاریخ عشق زندگی میکنیم؛ دورهای که میتوان آن را «رمانتیسیسم» نامید. رمانتیسیسم در میانهی قرن هجدهم، بهعنوان یک ایدئولوژی، در ذهن شاعران، هنرمندان و فیلسوفان اروپایی پدیدار شد و اکنون سراسر جهان را فتح کرده است؛ ایدئولوژیای که با قدرت، اما همواره بهگونهای خاموش، تعیین میکند مردم در سراسر جهان چگونه باید به سوی عشق بروند، و همچون ورتر گوته یا آن شخصیت بی نام «شبهای روشن» داستایفسکی خود را قربانیِ آن شور آتشین سازند.
رمانتیسیسم آرمانهای خاص خود را دربارهی عشق به ما آموخته است: اینکه عشقِ حقیقی باید پایان تمام تنهاییها باشد؛ اینکه انتخاب شریک زندگی باید بر اساس احساسات باشد، نه ملاحظات عمَلی؛ و اینکه در برابر عشق باید بیش از آنکه بیندیشیم، تسلیم شویم. از منظر رمانتیسیسم، پیوندِ استوار برعقل اصلاً معقول نبود، و از همین رو آن را با پیوندِ استوار بر احساس جایگزین کرد.
اما اینجا مشکل دیگری پدیدار میشود: اگر عشق را با معیارهای رمانتیسیسم تعریف کنیم، بسیاری از تجربههای واقعیِ زندگی ناگزیر شکستخورده به نظر میرسند. عشق باید شورانگیز بماند، تنهایی را از میان ببرد، میل را زنده نگه دارد و همواره ما را نسبت به دیگری مشتاق و بیقرار کند. و هنگامی که زندگی، بهناگزیر، از این تصویر فاصله میگیرد، ممکن است بهجای آنکه در تعریف خود یا دیگری از عشق تردید کنیم، به سالم بودن خودمان شک میکنیم.
اینجاست که یونانیان باستان میتوانند (بازهم) به یاری ما بیاییند. آنان از همان آغاز دریافتند که عشق انواع گوناگونی دارد و هر یک فضیلتها و رایحهی خاص خود را دارد؛ و اینکه جامعهی خوب میبایست برای این حالات گوناگون قلبی، واژگانی درست و دقیق داشته باشد و با نامیدن هر یک از آنها، به آن مشروعیت ببخشد.
یونانیان احساسات نیرومند جسمانی را که اغلب در آغاز رابطه تجربه میشوند «اِروس» (ἔρως) نامیدند. اما آنان میدانستند که با فروکش کردن اِروس، حال دیر یا زود، عشق لزوماً به پایان حیات خود نمیرسد. احساسات میتوانند سپس به گونهی دیگری از عشق بدل شوند که یونانیان آن را «فیلیا» (φιλία) میخواندند. این واژه معمولاً «دوستی» ترجمه میشود، اما تعبیر یونانی بسیار گرمتر، وفادارانهتر و عاطفیتر از معادل انگلیسی یا فارسیِ آن است، بهنحوی که شاید کسی حاضر باشد برای «فیلیا» جان خودش را هم فدا کند. ارسطو توصیه میکرد که در جوانی از «اروس» فراتر برویم و سپس روابط خود، خاصه ازدواج، را بر فلسفهی «فیلیا» بنا کنیم. این واژه ظرافت مهمی به درک ما از پیوندی پایدار میافزاید. «فیلیا» به ما اجازه میدهد دریابیم که میشود همچنان عاشق بود، حتی هنگامی که در مرحلهای قرار داریم که واژگان محدود و یکسویهی خودمان قادر به ارزش نهادن به آن نیستند.
یونانیان برای عشق واژهی سومی نیز داشتند: «آگاپه» (ἀγάπη)، و آن را والاترین نوعِ عشق میدانستند. بهترین ترجمه برای آگاپه شاید عشق بیشائبه، یا توأم با شفقت باشد. این همان احساسی است که ممکن است نسبت به کسی داشته باشیم که کردار نیکی نداشته، یا بر اثر ضعفهای شخصیتی خود به رنج و تباهی افتاده است، اما همچنان نسبت به او احساس شفقت میکنیم. این همان عشقی است که شاید ایزدی نسبت به مردمان خود داشته باشد، یا تماشاگران نسبت به شخصیتی تراژیک در یک نمایشنامه. «آگاپه» عشقی است که در مواجهه با ضعف یک انسان تجربه میکنیم، نه در مواجهه با قدرت او. «آگاپه» به ما یادآوری میکند که عشق فقط ستایش فضیلتها نیست؛ عشق همچنین همدلی و بخشندگی در مواجهه با بخش شکننده و ناکامل وجود ماست.
یونانیان واژه دیگری نیز برای اشاره به نوع چهارمی از عشق دارند: «اِستورگه» (στοργή)، که عشقِ به خانواده یا فرزند و والد خویشتن است و کیفیتی غریزی دارد. و البته «فیلوتیا» (φιλαυτία) که عشق به خویشتن است.
این واژهها، خاصه اِروس، فیلیا و آگاپه، معنای عشق را برای ما گستردهتر میکند. یونانیان باستان خردمندانه عمل کردند که این بنای عظیم و خیرهکنندهی عشق را به اجزای سازندهی آن تقسیم کردند. آنان میدانستند چیزی که ما «عشق» مینامیم، الزاماً احساسی واحد نیست؛ ممکن است شور باشد، یا دوستی، وفاداری، شفقت، میل یا حتی آمیزهای از همهی اینها. این صورتبندی به ما اجازه میدهد تجربههایی را که در چارچوب محدود عشق رمانتیک شکستخورده به نظر میرسند، بار دیگر به رسمیت بشناسیم. با پیروی از یونانیان، میتوان دریافت که در زندگی احتمالاً بیش از آنچه واژگان کنونیمان قادر به تشخیص آناند عشق وجود دارد. شاید مسئله این نباشد که ما کمتر از آنچه باید عشق میورزیم؛ بلکه تنها یک نام برای چیزی داریم که صد سیما دارد.
امین مِدی، شهریور 1405
بخشی از این نوشته برگرفته از مقالهای از آلن دو باتن تحت عنوانی مشابه است.